Bunları Biliyor musunuz?

-Yıldırım bir yere bir defadan fazla düşmez diye yanlış bir inanış vardır.Bugün artık mevcut olmayan New York Dünya Ticaret Merkezi Kule’lerine yılda 20-25 kez yıldırı düşerdi.Kulelere zarar gelmemesi için Uygun Koruma Sistemi ile yıldırımdan korunurlardı.

-Yıldırım her zaman en yüksek noktaya düşmez.Alışıldığı gibi yüksek binaların yan yüzeylerine de yıldırım düşer ve yüksek binalara bitişik olan alçak binalar da yıldırımdan zarar görebilirler.

-İnsan vücudunun %65’i su içerir ki bu onu yıldırım enerjisinin geçişi için mükemmel bir geçiş yolu haline getirir.Bu yüzden sığınak olarak daima yıldırımdan,uygun korunma sistemi (SATELIT+G2,SATELIT3,PROTECTOR,COSMOS) ürün ile korunan bir bina seçiniz.

-Ortalama olarak diğer doğa olaylarının toplamından çok daha fazla insan yıldırım çarpması nedeniyle ölmüştür.Bu istatistikte yanlış yapılanma nedeniyle depremden ölen insanlar hariç tutulmuştur.Çünkü bu doğa olayı değil insan hatasıdır.

-Yıldırımlar sadece A.B.D.’de yılda 2 milyon dolarlık,Avrupa’da ise 1 milyon Euro’luk zarara yol açmaktadır.Bu tutar,ev ve işyerindeki ticari özellikteki elektronik devre ve sistemlerde oluşan zararların eklenmesiyle daha da artmaktadır.

-Yıldırımın ısısı 28.000 derece ulaşabilir.Bu da yaklaşık olarak güneş yüzeyinin 5 katı sıcaklık demektir.

-Yıldırım bir dakikada 145 km katedebilir.

-Yıldırım en az 2,5cm – 5cm çapında ve 16m boyunda olabilir.En çok 10cm çapında ve 30m boyunda olabilir.

-Yıldırımın ortalama akım değeri 100kA dir.

-Yıldırım iki yönde hareket eder.Bunlar negatif elektronlar içeren ve yeryüzüne hareket eden “Öncü Deşarj” ile kütle halinde akan,pozitif yüklü protonlar içeren ve zıt yükle karşılaşmak için yeryüzünden gökyüzüne doğru hareket eden “Yer Deşarjı”dır.

-Yıldırım görünmez.Gökyüzünde gördüğümüz ışık,yıldırımın çoktan geçtiği yerde yanmış ve ionize olmuş havanın geçiş yoludur.

-Yıldırımdan oluşan zararlara yıldırımın yüksek direnç değerlerine sahip bir yerden geçişi neden olur.Bunun sonucunda oluşan sürtünme ve ısı ,patlamaya ateşe veya her ikisine birden sebebiyet verir.

-Yıldırım enerjisi hava sütununun doğrudan içinden geçer ve hızlıca onun genişlemesine neden olur.Bu hızlı genişlemeden dolayı hava yanar ve çöker.Hızlı genişleme ve çökmenin sonucu olarak da GÖK GÜRLEMESİ oluşur.

-Yıldırımlı havalarda duyduğunuz gürültüden korkmayın.Gürültü duyduysanız deşarj zaten bitmiştir.

Bilgilendirmeler

Yıldırımdan Korunma ve Topraklama

– Aktif paratoner SATELIT+G2 ve SATELIT3:
Bir Fransız firması olan DUVAL – MESSIEN’in temsilciiği,ürünleri SATELIT+G2 ve SATELIT3 ESE paratoner sistemleri ve yıldırım sayaçlarının ithali,satış ve montajı.
– Aktif paratoner PROTECTOR by DLP SYSTEMS ve COSMOS ESELC:
Kendi imalatımız olan PROTECTOR ve COSMOS ESE paratoner sistemleri ve yıldırım sayaçlarının satışı,ihracatı ve montajı.
– Aşırı Gerilim Koruma:
Yıldırımın en en zaralı yan etkisi olan aşırı gerilime karşı elektronik cihazların korunması için temsilciliğini yaptığımız Alman LEUTRON firmasına ait aşırı gerilim koruyucularının ithali, projelendirilmesi ve montajı.
– Exoweld Termo Kaynak:
Topraklama ve iletken bağlantılarında kullanılan termokaynak tozu,barutu,pota,çakmak gibi tüm malzeme ve aksesuarlarının,temsilciliğini yaptığımız Kore EMITECH firmasından ithali,satışı ve uygulaması.
– Paratoner Tesisatı için gerekli tüm aksesuarlar:
Yıldırımdan korunma amaçlı yapılan tüm tesislerde kullanılan her türlü montaj malzemesi ve aksesuarının imalat,satış ve uygulaması.
– Topraklama Tesisi:
Yıldırımdan korunma ve elektrik tesisi topraklama işleri ile ilgili malzeme imalatı ve komple montajı.
– Toprak geçiş direnci düşürücü komponent DATEK:
Her türlü topraklama sistemlerinde istenen direnç seviyesini sağlamak amaçlı kullanılan DATEK komponentinin imalat,satış ve uygulaması.
– Proje yapımı ve uygulamaları:
Yıldırımdan korunma sistemlerinin komple proje yapımı ve uygulamaları.
– Radyoaktif madde hizmetleri:
Radyoaktif paratoner ve atık madde sökümü ve ÇNAEM iade işlemleri.Radyoaktif kaynak taşıma ve teslimat.

Aktif Paratoner Ünitesi Teknik Özellikleri

1.Aktif paratoner ünitesi Erken Akış Uyarılı (ESE – Early Streamer Emission) olmalıdır.
2.Aktif paratoner ünitesi NF C 17-102 standartlarına uygun olmalıdır.Bu standartlara uygun olduğunu ispatlayan uygun bir yüksek gerilim laboratuarından alınmış test belgesine sahip olmalıdır.
3.Aktif paratoner ünitesi enerjisini sadece havada oluşan elektrostatik alan yoğunluğunun değişmelerinden alacaktır.Rüzgar enerjisi,güneş enerjisi ya da titreşimlerden oluşan kinetik enerji gibi hiç bir ilave enerji kaynağına ihtiyaç duymayacaktır.Dolayısıyla paratonerler sallanmak sureti ile çalışan mekanik paratoner olmayacaktır.
4.Aktif paratoner ünitesi iyon zenginleştirici özel kapasitif düzeneğe sahip olmalıdır.
5.Aktif paratoner ünitesi kimyasal korozyona uğramayacak maddeden yapılmış ve dış yüzeyi parlatılmış ve pürüzsüz olacaktır.
6.Aktif paratoner ünitesinin farklı modelleri,farklı koruma seviyelerine ve bu koruma seviyelerine bağlı olarak farklı koruma sahasına sahip olmalıdır.Her koruma seviyesi için farklı △T tetikleme zaman üstünlüğü bulunacaktır.
7.△T tetikleme zaman üstünlüğü NF C 17 – 102 standartlarında belirtilen değerlere uygun olmalıdır.
8.Aktif paratoner ünitesi,yıldırım deşarjı esnasında aktif bölümün daha az etkilenmesini sağlayacak tertibe sahip olmalıdır.Bu nedenle kablo vs gibi ek bağlantı elemanları içermemelidir.
9.Aktif paratoner ünitesi en az 15 yıl paslanmazlık garantisine sahip olmalıdır.
10.Aktif paratoner ünitesi Venturi borusu içeriği ile iyonları hızlandırıcı etkiye sahip olmalıdır.
11.Aktif paratoner ünitesi dışında kalan paratoner tesisatı malzemeleri TS622’de belirtilen şartlara uygun olmalıdır.

Hesaplamalar

sayfamız yapım aşamasında…

Montaj Şemaları

sayfamız yapım aşamasında…

Datek Ürünleri Kullanım Avantajları ve Uygulama Yöntemleri,

sayfamız yapım aşamasında…

Termokaynak Tozu Çalışma Prensibi

sayfamız yapım aşamasında

Termokaynak Tozu Kullanımında Dİkkat edilecek Hususlar

sayfamız yapım aşamasında

EXOWELD® Bağlantı Şekilleri

sayfamız yapım aşamasında

Aşırı Gerilim Nedenleri ve Zararları

sayfamız yapım aşamasında

Periyodik Kontrol ve Ölçümler Hakkında Bilgilendirme

 PERİYODİK KONTROL VE ÖLÇÜMLER HAKKINDA BİLGİLENDİRME

İşyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanlarının görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenleyen 6331 sayılı İş Sağlığı Güvenliği Kanunu 30.05.2012 tarih ve 28339 sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Kanunun 10. Maddesinin (4). Bendi işverenin ölçüm ve kontrollerinin yapılmasındaki görev ve sorumluluğunu tanımlamaktadır. “ İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar.”

6331 sayılı İş Sağlığı Güvenliği Kanununa bağlı olarak, 25.04.2013 tarih ve 28628 sayı ile Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ile elektrik tesisatı, topraklama tesisatı, paratoner tesisatı ile akümülatör ve transformatör ve benzeri elektrik ile ilgili tesisatın yılda bir defa periyodik kontrolü zorunlu hale getirilmiştir. Elektronik kumanda sistemi ile donatılmış kaldırma ve iletme ekipmanları, elektronik kumanda sistemi ile donatılmış makine ve tezgahların periyodik kontrolleri de elektrik mühendislerince yapılmaktadır.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından 21.08.1984 tarih ve 18565 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği’ nde zamanla değişiklikler yapılarak yürürlüğe girmiştir. Yönetmeliğin 44.maddesindeki Topraklayıcılara ve Topraklama Tesislerine Dair Genel Hükümler ve 46.maddesindeki “Gerilimli Bölümlere Dolaylı Olarak Dokunmaya Karşı Koruma Düzenlerinin Denetlenmesi” tanımlanmıştır.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından 21.08.2001 tarih ve 24500 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği’ nin 7. ve 10. Maddeleri gereğince topraklama zorunlu hale getirilmiş ve elektrik tesislerine ilişkin topraklama tesislerinin kurulması, işletilmesi, denetlenmesi, can ve mal güvenliği bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümler belirlenmiştir. Yönetmeliğin EK-P bölümünde çeşitli topraklama tesislerinin işletme dönemi içindeki muayene, ölçme ve denetlemelere ilişkin önerilen periyodlar belirtilmiş olup, sanayi tesisleri ve ticaret merkezleri topraklamalarına ilişkin dirençlerinin muayene ve ölçümünün 1 (bir) yıllık periyodlarla yapılması öngörülmüştür.

Yukarıda belirtilen Kanun ve Yönetmelikler uyarınca, başta çalışanlar olmak üzere can ve mal güvenliği bakımından tesisinize ait periyodik kontrol ve ölçümlerin doğru ve güvenilir bir şekilde yapılması için elektrik tesisatınızı DAMEKS A.Ş. ye kontrol ettirebilirsiniz. Tüm teknik yetkinlik ve belgelere sahip olan teknik kadromuz tarafından yapılacak olan kontrol ve ölçümler tarafınıza, tüm resmi kurum denetlemelerinde geçerli format ve onay ile teslim edilecektir.

ELEKTRİK İÇ TESİSAT İNCELEME KAPSAMINDA YAPILMASI GEREKLİ KONTROLLER

  • HATA AKIMI KORUMA DÜZENLERİ (RCD) ÖLÇÜMLERİ

Test ve ölçümler artık akım cihazlarının koruduğu tüm son tüketici noktalarından yapılacaktır. (Prizler, elektronik cihazlar, makineler vb.) RCD açma akımı (mA) ve açma zamanı (ms) ölçülerek korumanın doğru akımda ve doğru zamanda yapıp yapmadığı kontrol edilecektir.

  • SÜREKLİLİK TESTLERİ

Koruma iletkenlerinin son tüketici noktalarından eş potansiyel baraya kadar tesis edilip edilmediği (R1+R2) yöntemi ile kontrol edilecektir.

  • İZOLASYON/YALITIM TESTLERİ

İletkenlerin/kabloların izolasyonları ile zemin yalıtımı ölçümler ile kontrol edilecektir.

  • TOPRAKLAMA TESİSİ KONTROL VE ÖLÇÜMLERİ

Tesisteki son tüketicilerde, priz ve makinelerde topraklama/çevrim empedansı ölçümü gerçekleştirilecektir. Koruma iletkeninin son tüketici noktalarına kadar uygun kesitte çekilip çekilmediği, son tüketici noktalarındaki topraklama/çevrim empedansı değeri ölçülerek dolaylı dokunmaya karşı korumanın uygunluğu kontrol edilecektir.

  • YILDIRIMDAN KORUNMA TESİSİ KONTROLÜ

Tesisteki mevcut yıldırımdan korunma tesisinin topraklama direnç ölçümü ve kontrolü yürürlükteki TS EN 62305 Standartlarına uygun olarak gerçekleştirilip, rapor haline getirilecektir.

Endüstriyel Tesislerde Yıldırımdan Korunma

imageilk
Yıldırımın Genel Tanımı

Hava, elektriki olarak düşük iletkenlik katsayısına sahiptir. Bu durum, kapalı havalarda bulutların yüksek gerilim ile yüklenmesine neden olur. Bulutlarda negative yük, fiziki olarak alt kısımda oluşur. Yeryüzü ise pozitif yüklüdür. Bulutla  yeryüzü   arasındaki potansiyel fark arttıkça aradaki havanın da delinmesi kolaylaşır ve belli bir değerden sonra havanın delinmesiyle oluşan iletken yol boyunca buluttan toprağa veya topraktan buluta deşarj başlar. Bulutla bulut arasında olan deşarja şimşek ve bulut – toprak deşarjına ise yıldırım denir.

Standart NFC 17-102 : Bu standart , mevcut bilgi ve teknikler açısından , yeterli korunmayı sağlamak için gerekli olan düzenlemeleri belirlemekte ve bu korunmayı tesis etmek için gerekli olan bilgileri sağlamaktadır.

Yıldırımdan Korunma Sistemi Tipleri

  • Statik Koruma (Franklin Çubuğu)
  • Aktif Koruma (Paratoner Unitesi)
  • Faraday Kafes Sistemi
  • Gergi Tel Sistemi

image1

Statik Koruma (Franklin Çubuğu)

Franklin çubuğu veya yakalama ucu sistemleri olarak bilinen bu yöntem basit bir metal uç, iniş iletkeni ve topraklama bölümlerinden oluşan bir yıldırımdan korunma yöntemidir. Genelde kule tarzı yerlerin yıldırımdan korunmasında kullanılan yöntemde sabit bir koruma açısı ile belirlenen bir alan korunabilmektedir.

Bu sistem kule, cami minaresi, deniz feneri, nöbetci kulübesi gibi küçük taban alanlı  ve yüksek yapılarda, faraday kafesi sistemi uygulanmış olan yapıların yakınında koruma dışında kalan noktalarda ve baca çıkıntıları, çatılardaki cihazlar ve metal aksamla ve asansör kulelerinde tercih edilir.

image21

Aktif Koruma (Paratoner Unitesi)

Yıldırımın deşarjından hemen önceki safhada sağladıkları iyonizasyon sayesinde havanın delinme süresini kısaltan cihazlar aktif (Erken Akış Uyarılı) Paratoner olarak adlandırılır. Aktif Paratonerlerin aynı koşullarda konumlandırılan basit bir yakalama ucundan farkı, bünyesinde bulundurduğu iyon jeneratörleri ile sürekli bir iyonizasyon sağlayıp,havanın delinme süresini ,basit bir yakalama ucundan birkaç kat daha kısa süreye indirgemesidir. Delinen hava, bünyesindeki yük yoğunluğunu, her türlü elektrik akımının yaptığı gibi en düşük dirence sahip noktadan deşarj edecektir. Aktif paratonerler havadan daha düşük dirence sahip bir iyonisazyon bulutu oluşturarak, bu deşarj alalını yaratırlar.

Endüstriyel tesisler başta olmak üzere, tüm yapılarda ve alanlarda yıldırımdan korunma için kullanılır ve diğer sistemlere göre maliyeti en uygun ve etkili çözümdür. Yapılar ile açık alanların bir arada olduğu ve insanlarında kullandığı bölgelerde en verimli ve güvenli korumayı sağlar.

 image3

Faraday Kafes Sistemi

Bu sistemde, korunacak bina, tüm geometrik yapısını içine alacak şekilde en tepe noktasında toprağa kadar sürekli ve kesintisiz iletken bir yol oluşacak şekilde kafeslenecektir. Hem düşey hem yatay hem de yanal yüzeylerde oluşturulacak olan bu kafes sisteminin göz büyüklüğü ise uluslararası standartlara göre formülize edilmiş olan yıldırım risk hesabı ile belirlenir. Bu kafes sisteminin çatıdaki bağlantı noktalarına, yine hesaplar ve belirlenmiş koruma seviyeleri ile tayin edilecek miktarlarda statik yakalama ucu tesis edilerek sistem tamamlanır.

Faraday Kafesi sistemi sadece uygulandığı yapıyı ve etrafındaki çok küçük bir alanı koruduğu için, yapı çevresinde insan yoğunluğu da olan bölgeler için çok efektif değildir. Tek binalarda ve çok girintili çıkıntılı ve büyük hacimli yapılarda gerek tek, gerekse aktif paratoner sistemleri ile kombineli olarak kullanılmaktadır. Maliyet olarak en yüksek maliyete sahip sistemdir.

image4

Gergi Tel Sistemi

Statik korumanın yeterli olmayacağı durumlarda tercih edilen bir yöntemdir. Çok yaygın bir kullanım alanı olmamasına rağmen verimli bir çözümdür. Yıldırım risk hesabı verilerine göre belirlenecek olan direk ve iletken bağlantı sayıları ile tesis edilir. Yüksek ve metal konstrüksiyon yapılarda, yıldırım saçaklanma riskine karşın ve açık alan araç otoparkı gibi çok sayıda direk ile hareket alanının kısıtlanmaması gereken yerlerde kullanılmaktadır.

Endüstriyel Tesislerde Yıldırımdan Korunma ve Topraklama

  • Ölçekli yerleşim planı üzerinde etki alanı belirlenip projelendirilmelidir
  • Yıldırımdan korunma tesisi için belirlenmiş olan noktalar fiziki olarak kontrol edilip, yapısal ve işlevsel olarak bu noktaların uygunluğu doğrulanmalıdır. Su, elektrik, gaz gibi tesisat hatları tasarımda önemlidir. Yıldırımdan korunma tesisatlarında fazla dikkat edilmeyen hususlardan birisi de kritik açıklıktır. Kritik açıklık paratonerle topraklama arasındaki iniş iletkeninin diğer iletkenlerle (elektrik tesisatı, zayıf akım tesisatı, telefon tesisatı vs.) arasındaki uzaklıktır. Bu açıklık belirli bir değerden küçük tutulduğunda iki iletken arasında endüksiyon yolu ile aşırı gerilimler oluşabilmektedir. Bu da sistemlere zarar vermektedir. Kritik açıklık emniyetli bir uzaklığın altına düşürülmemelidir. Bu kritik açıklık ülkeden ülkeye farklılıklar göstermektedir. Resmi verilere göre bu değer 1,00 metre ile 1,80 metre arasında değişmektedir. Ancak gelişen teknoloji ile piyasaya sunulan özel izoleli iletkenler ile bu mesafeyi 40 cm seviyelerinde uygulamak mümkün olmaktadır.
  • Tesisi oluşturan yapı ve alanlarda insan yoğunluğu ve panik riski değerlendirilmelidir
  • Tesiste üretimin her koşulda devam etmesi için yıldırımdan korunma sistemi tasarımı uygun olarak yapılmalıdır
  • Yapılarda iç ve dış cephelerde, sonradan eklenecek her türlü yapı ve ekipman olasılığına karşı uygun yerlerde ve miktarlarda eşpotansiyel baralar tesis edilmelidir.
  • Tesisin genel, işletme ve koruma topraklama sistemleri doğru hesaplanıp oluşturulmalıdır. Topraklama ve yıldırımdan korunma sistemlerinin bağlantı noktaları sağlam ve uygun klemensler ile yapılmalıdır. Bir tesisin elektriki verimliliği, topraklama sisteminin uygunluğuna direkt olarak bağlıdır.
  • Tesislerde bulunan gaz ısıtıcıları, fanlar, basamaklar, antenler ve su depoları gibi büyük harici metal aksamlar, genel topraklama sistemine irtibatlanmalıdır.
  • Yıldırımdan korunma sistemleri, genel topraklama hattına, aşırı gerilim koruma ekipmanı ile irtibatlanmalıdır.
  • Tesislerde yıldırımdan korunma kadar, aşırı gerilim koruma sistemleri de önemlidir. Aşırı gerilim koruma sistemleri, tesislerde bulunan tüm elektik ve elektronik sistemleri, anten ve tüm güç hatlarını yıldırım deşarjlarına ve ani gerilim değişimlerine karşı koruyan sistemlerdir. Bu sistemlerin kurulum aşamasında ana panodan cihazların bağlantı noktalarına kadar etüd edilip oluşturulması gerekir. Bu sistemler görece olarak yükssek maliyetli olarak gözükse de, olası bir durumda yaşanacak cihaz kayıp ve hasarlar ve bağlı olarak üretim kayıpları düşünüldüğünde, çok efektif bir uygulamadır.
  • Yıldırımdan korunma sistemleri malzeme seçimlerinde çevre koşulları mutlaka göz önüne alınmalıdır. Özellikle çok aşındırıcı şartlara sahip alanlarda (tuzlu hava, petrokimya tesisi, çimento tesisler, ) sistemin aşınma nedeniyle iletkenliğinin ve bağlı olarak işlerliğinin azalmaması için özellikle paslanmaz ve saf bakır komponentler kullanılmalıdır.
  • Doğalgaz, LPG, solvent tankları ve akaryakıt depolama alanları ve bu gibi yanıcı patlayıcı ürünlerin kullanıldığı tesislerde, bu depolama alanları ve hatları ayrı ve bağımsız olarak korunmalıdır. Sistemler ve hatlar kafeslenmeli ve çok hassas topraklama sistemi ile donatılmalıdır. Bu topraklama sistemleri statik elektrik açısından da oldukça önemlidir.
  • Hassas kabul edilen yapı noktaları, yani çıkıntılı parçalar, özellikle kule veya sivri yapılar, bacalar ve gaz boruları, çatı olukları, kenarları, metal direkler (hava bacaları, temel duvar temizleme sistemi, koruyucu korkuluklar vs.), merdivenler, düz çatılardaki donanım odalarıdır. Bu noktaların yıldırımdan korunma ve topraklama sistemlerine irtibatlandırılması önemlidir.

Topraklama Sistemleri

Statik Topraklama

Ülkemizde fazla önemsenmeyen statik topraklama, aslında elektronik cihazlar ve insan hayatı için önemlidir. Endüstriyer tessissler başta olmak üzere tüm yapılarda, elektrik tesisatındaki arızalar nedeniyle oluşması muhtemel kaçak elektriğin insanlara zarar vermeden toprağa boşaltılması için zorunlu olarak kullanılmalıdır.

Koruma Topraklaması

Olası bir tehlike anında insanları dokunma ve adım gerilimlerine karşı korumak için tesis edilir. Elektronik aletlerin elektrik akımı geçen aktif kısımlarının yanında akım geçmeyen ama olası bir kaçak durumunda akımı dokunma yoluyla insana iletme tehlikesi olan dış kısımlarının da topraklanmasıdır. Yürüyen merdivenler bu gruba girerler.

İşletme Topraklaması

İşletmelerde elektrik akım değerinin istenilen değerde olması için yapılan topraklama sistemidir.

Fonksiyon Topraklama

Yıldırıma karşı koruma, raylı sistem koruması gibi sistemlerde uygulanan topraklama sistemidir.

Mustafa LEYLAK

DAMEKS İÇ DIŞ TİCARET VE SANAYİ A.Ş.

Yıldırım Deşarjının Toprağa Güvenli İletimi

Yıldırım deşarjının, yıldırımdan korunma sistemleri toprağa iletimi, gelişen teknoloji, bina yapıları ve artan kullanım alanları ile birlikte gittikçe daha kritik bir durum almaktadır. Modern yapılaşmada çok yaygın kullanılmakta olan enerji ve data hatları, yıldırım deşarjının kuplaj etkileri ile ciddi zarar görebilmektedir. Ayrıca kullanılan iletken tipi ve uygulama yeri seçimleri, yangın, fiziki hasar ve insan hayatı gibi riskler de yaratabilmektedir.

Yıldırım deşarjının güvenli bir şekilde toprağa iletilebilmesi için uluslararası standartlara göre iki seçenek vardır:

  1. Yıldırım deşarj yaklaşık üst değerine uygun olarak test edilmiş özel izoleli ve ekranlı iletken kullanımı
  2. Yapının fiziksel özellikleri, kullanım şekli, bölgenin yıldırım yoğunluğu gibi faktörlere göre hesaplanan -S- koruma mesafesinin enerji hatları, insan kullanım alanları gibi yerler ile bırakılması.

resim1

resim2

Özel izolasyonlu iletkenler ile doğru tasarlanmış ve uygulanmış bir yıldırımdan korunma sistemi, özellikle askeri tesisler, telekomünikasyon kuleleri, rüzgar türbinleri, güneş enerji sistemleri, benzin istasyonları, rafineriler, hastaneler, okullar, metro ve tren gibi ulaşım sistemleri ve alışveriş merkezi, gökdelen gibi teknolojinin yoğun kullanıldığı ve insanların toplu şekilde kullandığı alanlarda çok önemlidir.

Ülkemizde yıldırım darbe akım ortalaması 50 kA’dir. En yüksek değer ise 100 kA‘dir. Seçilecek olan iletken 200 kA değerine göre test edilmiş ve dayanımlı olmalıdır. İletkenin darbe akımını taşıması ve iletmesi değil, manyetik alan ve dokunma gerilimleri açısından, yukarıda açıklanan –S- koruma mesafesini sağlaması önemlidir.

Yıldırımdan korunma sistemleri her zaman bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Dış yıldırımdan korunma sistemleri ile birlikte, iç yıldırımlık sistemleri (aşırı gerilim koruma sistemleri), eş potansiyel dengeleme sistemleri ve iyi bir topraklama sistemleri, kusursuz bir koruma için bütünün olmazsa olmaz parçalarıdır. Sistemlerde kullanılan bağlantı elemanlarının seçimi ve kalitesi dahi, sistemin bütününün işlerliği üzerinde etkisi vardır.

Yüksek Yapıların Yıldırımdan Korunması

Yüksek yapılar yıldırım darbesine maruz kalma olasılığı en yüksek olan yapılardır. Bu yapıların risk analizi yapılırken mutlaka IEC normlarına uygun bir hesaplama yapılmalı ve koruma önlemleri en üst düzeyde alınmalıdır. Yüksek yapılarda yıldırım darbesi, sadece dik olarak sadece çatı üzerine gelmez, hatta çoğunlukla yan cephelere açılı yıldırım darbeleri etki eder. Bunun nedeni, yıldırım yükü taşıyan bulutların çoğunlukla bu tip yüksek yapıların çatı seviyesinden daha düşük yüksekliklerde yer almasıdır. Bu durum da başta yangın olmak üzere ciddi risklere, yapıda bulunan cihaz ve elektrik/elektronik aksamlarda önemli hasarlara ve en önemlisi insan ölümlerine neden olmaktadır.

resimy1
Yüksek yapıların yıldırımdan korunma sistemi tasarımlarında bu durumun dikkate alınması gerekmektedir. IEC 62305 standartı kapsamında yuvarlanan küre metodu, kafes metodu ve koruma açısı oluşturma yöntemleri kullanılarak yıldırımdan korunma sistemi oluşturulur. Bu standarda göre öncelikle binanın tamamında kusursuz ve sürekli bir eş potansiyel sistem yaratılmalıdır. Bu amaçla, dış cephe kaplamaları, çatı aksamı, vb gibi tüm metal konstrüksiyon ve aksamlar eş potansiyel sisteme irtibatlanmalıdır. Standart gereği 60 metreyi aşan yapılarda, yapıda yıldırımdan korunma için mutlaka kafes uygulaması yapılmalıdır. Buna göre bina yüksekliğinde, çatı da dahil olmak üzere 40 metrede bir yan kuşaklama yapılması. Ayrıca 60 – 100 metre arası yüksekliklerde yıldırımdan korunma sistemi iletken inişleri en az 2 adet, 100 metre üzeri yüksekliklerde ise en az 4 iniş sistemi yapılması gerekir. Sonuçta oluşacak olan bu kafes metodu çatıda aktif paratoner veya statik koruma sistemi ile birleştirilebilir. Bu kafes sistemi, tüm yapı eş potansiyel sistemine dahil edilmelidir. Yan yüzeylerde Kafes Metodu ile birlikte koruma açısı oluşturacak şekilde statik yakalama ucu ile ilave önlem alınmasında yarar olacaktır.

resimy2
Standarda göre yüksek yapılarda temel ile çatı arasında max. 0,2 ohm direnç farklılığı koşulu vardır. Bunu sağlamak için en uygun yöntem, izoleli inişi iletkenleri kullanılması ve birkaç kol üzerinden darbeyi toprağa iletmektir. Yetersiz uygulamalarda, yıldırım darbesinin önemli bir kısmı demir donatı üzerinden iletilmekte ve 100 kA bir değerin bina metal konstrüksiyonu üzerinde hareket etmektedir. Bu riskli ve uygunsuz bir durumdur. Uygun ve kusursuz bir sistemin bitiş noktası olarak da , yıldırımdan korunma sistemi, yapı temel topraklanmasına aşırı gerilim (spark gap) sönümleyicilerle bağlanmalıdır. Çatı üzeri elektriksel donanımlar, otomasyon sistemler, HVAC sistemi, CCTV sistemi, daire girişleri, kat panoları,bina giriş panoları ve Ana Trafolarda Alçak Gerilim Parafudr Sistemi mutlaka kullanılmalıdır. Kademeli koruma esasına göre Tip 1,Tip 2,Tip 3 kademesi Up seviyesi kademeli düşürülerek Kule Elektriksel Sistemine adapte edilmelidir.